پژوهش های نوین سیاست جغرافیایی

پژوهش های نوین سیاست جغرافیایی

مؤلفه‌های گفتمانی واگرایی سرزمینی شیخ خزعل در خوزستان(1299- 1303) در جهت کسب خودمختاری در مواجهه با تمرکزگرایی حکومت پهلوی اول

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
چکیده
شناخت عملکرد گفتمانی نیروهای سیاسی در هویت‌بخشی به واگرایی سرزمینی در قالب طلب خودمختاری و یا جدایی‌طلبی، از رویکردهای مورد مطالعه در ژئوپلیتیک انتقادی است. به ویژه از منظر «لاکلائو» و «موفه» واگرایی سرزمینی به مثابۀ یک متن ژئوپلیتیک؛ در مقطعی از تاریخ و در ذیل یک گفتمان متمایز مشروعیت‌یافته و در تمایز با گفتمان ملی‌گرا و سراسربین معنا می‌یابد. با وقوع کودتای 1299 و کوشش پهلوی اول در برقراری حکومت متمرکز؛ مجموعه‌ای از نیروهای خودمختار منطقه‌ای در ایران به‌مثابه حامیان تداوم الگوی حکمرانی ملوک‌الطوایفی به معارضۀ با قلمروزایی گفتمان تمرکزطلبی پهلوی اول پرداختند. از جمله یکی از رهبران محلی خوزستان به نام شیخ خزعل با هم‌ارزی مجموعه‌ای از مؤلفه‌ها و شکل‌دهی به دال مرکزی خودمختاری خوزستان، به قلمروسازی علیه تمرکزطلبی پهلوی اول اقدام کرد. در این پژوهش کوشش شده که ضمن مراجعه به مستندات تاریخی و در چارچوب دیدگاه لاکلائو و موفه چگونگی مفصل‌بندی گفتمان شیخ خزعل جهت مشروعیت‌بخشی به این قلمروسازی در خوزستان واکاوی گردد. یافته‌های تحقیق نمایان‌گر آن است که در این گفتمان، کارآیی خودمختاری منطقه‌ای در ایران مبتنی بر قانون اساسی مشروطه و در چارچوب حکمرانی ملوک‌الطوایفی پادشاهی قاجار مورد تأکید قرار گرفت و تمرکزگرایی پهلوی اول منافی دمکراسی و قانون اساسی مشروطه تعبیر شد. همچنین الگوی زمینه‌مندی روابط شیخ خزعل با بریتانیا نیز به گونه‌ای هم‌ارز گردید که تا سال 1303 این قدرت استعماری، خودمختاری خوزستان تحت رهبری خزعل را تائید و تقویت می‌کرد.
کلیدواژه‌ها

آبراهامیان، یرواند (1379). ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
آوری، پیتر (1382). تاریخ معاصر ایران؛ از تاسیس تا انقراض قاجاریه، ترجمه محمد رفیعی، تهران: عطائی.
اتابکی، تورج (1392). تجدد آمرانه جامعه و دولت در عصر رضاشاه، ترجمه مهدی حقیقت خواه، تهران: ققنوس.
اشرف، احمد و بنوعزیزی، علی (1387). طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران، ترجمه سهیلا فارسانی، تهران: انتشارات نیلوفر.
انصاری، مصطفی (1384). تاریخ خوزستان 1878 -1925، ترجمه محمد جواهرکلام، تهران: نشر شادگان.
برزگر، شبنم (1388). ایران، بریتانیا و خزعل، فصلنامه پژوهش‌های علوم تاریخی، 2(1)، 21- 37.
بولارد، سرریدر (1364). شترها باید بروند، ترجمه حسین ابوترابیان، تهران: نشر نو.
بهمنی قاجار، محمدعلی (1390). ماجرای شیخ خزعل، فصلنامه مطالعات تاریخی، 9 (35)، 10- 35.
بهار، محمدتقی (1380). تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، تهران: امیرکبیر. 
ثواقب، جهانبخش و امیدی، الهام و مظفری، پرستو (1397). چرایی تقابل کمیته قیام سعادت با اقتدار رضاخانی و سیاست انگلیس در برخورد با آن. فصلنامه مطالعات تاریخ انتظامی، 5(17)، 21- 48.
جعفری ولدانی، اصغر (1395). ژئوپلیتیک خوزستان و تهدیدات خارجی، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
جعفری ولدانی، اصغر (1376). بررسی اختلافات تاریخی مرزی ایران و عراق، تهران: انتشارات دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امورخارجه.
جلالی، نادره (1379). سیاست بریتانیا در خلیج فارس(بررسی غائله شیخ خزعل)، تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی.
حافظ نیا، محمدرضا (1381). جغرافیای سیاسی ایران، تهران: سمت.
ذوقی، ایرج (1368). تاریخ روابط سیاسی ایران و قدرت‌های بزرگ، تهران: پاژنگ.
رایت، دنیس (1383). انگلیسی‌ها در میان ایرانیان، ترجمه اسکندر دلدم، تهران: نشر به آفرین. 
رسولی، حسین (1397). تاریخ‌نگاری ناسیونالیستی دورۀ رضاشاه و تأکید بر پیوستگی نژادی کردها در ایران. فصلنامۀ تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری. 28 (22)، 39- 59.
سترانک، ویلیام تئودور (1387). حکومت شیخ خزعل و سرکوب شیخ نشینان خوزستان، ترجمۀ صفاء الدین تبرائیان، تهران: انتشارات مؤسسه تاریخ معاصر ایران.  
سلطانی، علی اصغر (1383). تحلیل گفتمان به‌مثابه نظریه و روش. فصلنامه علوم سیاسی، 7(28)، 153- 180.
فوران، جان (1402)، مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی، ترجمه احمد تدین، تهران: رسا.
کاتوزیان، محمدعلی (1379). دولت و جامعه در ایران، ترجمه حسن افشار، تهران نشر مرکز.
کاظم زاده، فیروز (1372). روس و انگلیس در ایران 1914- 1864؛ پژوهشی در باب امپریالیسم، ترجمه منوچهر امیری، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
کرزن، جورج (1388). ایران و قضیۀ ایران، ترجمه غلامعلی وحیدمازندرانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
کسروی، احمد (1381). تاریخ پانصد سالۀ خوزستان، تهران: آنزان.
لاکست، ایو و ژیبلن، بئترس (1378). عوامل و اندیشه‌ها در ژئوپلیتیک، ترجمه علی فراستی، تهران: نشر آمن.
لشگری تفرشی، احسان (1403). پیکربندی نهادی برساخت فدرالیسم منطقه‌ای ذیل گفتمان مدیریت سیاسی ملوک‌الطوایفی در ایران عصر قاجاریه. فصلنامه جغرافیا، 22(80)، 111- 126.
لنچافسکی، جرج (1381). تاریخ خاورمیانه، ترجمۀ هادی جزایری، تهران: اقبال.
متینی، جلال (1382). اقلیت مجلس پنجم و مسأله تجزیۀ خوزستان، فصلنامه ایران شناسی، 15(2)، 217- 260.
مجد، محمدقلی (1389). از قاجاریه به پهلوی 1298- 1309، تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
مرادی، اسکندر و افضلی، رسول (1392). اندیشه‌های جدید در ژئوپلیتیک، تهران: نشر زیتون سبز.
مکی، حسین (1380). تاریخ بیست سالۀ ایران، جلد سوم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ملایی توانی‌، علیرضا (۱۳۷۸). ایران‌ و دولت‌ ملی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، تهران‌: انتشارات مطالعات تاریخ معاصر ایران.
موفه، شانتال (1391). دربارۀ امر سیاسی، ترجمه مسعود انصاری، تهران: انتشارات رخداد نو.
Abdi, A. (2018). Theoretical explanation of ethnic divergence in political geography. Geopolitics Quarterly, 13(4), 92–120. 
Abrahamian, E. (2000). ‎Iran between two revolutions, Trans by Ahmad Golmohammadi & Ibrahim Fattahi, Tehran: Nye Publisher. [In Persian]. 
Agnew, J., Thathail, G. (2008). Geopolitics and discourse Practical geopolitical reasoning in American foreign policy, Book: Politics; Critical Essays in Human Geography, Edited by John Agnew and Virginie Mamadouh, London: Routledge.
Ansari, M. (2005). History of Khozestan 1878- 1925, Translated by Mohammad Javaher Kalam, Tehran: Shadegan Publisher. [In Persian]. 
Avery, P. (1994). Contemporary history of Iran from the establishment to extinction of Qajar dynasty, Translated by Mohammad Rafeei, Tehran: Mosafa Publisher. [Persian].
Atabaki, T. (2013). Authoritarian Modernization of Society and State in the Reza Shah Era, Translated by Mehdi Hagheghatkhah Tehran: Ghoghnous Publisher. [In Persian].
Ashraf, A., Banu Azizi, A. (2008). Social classes, state and revolution in Iran, Translated by Sohela Farsani, Tehran: Niloufar Publisher. [In Persian].
Bahmani Qajar, M.A. (2011). The Affair of Sheikh Khaz‘al, Historical Studies Quarterly, 9(35), 10–35. [In Persian]. 
Barzegar, S. (2009). Iran, United Kingdom and Khazal, Journal of Historical Sciences Research, 2(1), 21-37. [In Persian]. 
Bahar, M, T. (2000). Brief history of political parties in Iran, Tehran: Amirkabir Publisher. [In Persian].
Bullard, S.R. (1985). The Camels Must Go, Translated by Hossein Aboutorabiān. Tehran: Nashr-e No. [In Persian]. 
Chantal, M. (2012). On the Political, Tehran: Rokhdad_Nou. [In Persian]. 
Cronin, S. (2007). Tribal Politics in Iran: Rural Conflict and The New State, 1921-1941. London & New York: Routledge.
Curzon, G. (2007). Persia and the Persian question, Translated by Gholam-Ali Vahid-Khorasani, Tehran: Scientific and cultural publishing company. [In Persian]. 
Foran, J. (2023). Fragile resistance: Social transformation in Iran from 1500 to the revolution, Translated by Ahmad Tadayoun, Tehran: Rasa Publisher. [In Persian].
Jafari Valadani, A. (2016). The Geopolitics of Khuzestan and External Threats. Tehran: Allameh Tabataba’I University Press. [In Persian].
Jafari Valadani, A. (1997). Study of the Historical Border Disputes Between Iran and Iraq. Tehran: Institute for Political and International Studies Press. [In Persian].
Jalali, N. (2000). British Policy in the Persian Gulf (An Examination of the Sheikh Khaz‘al Affair), Tehran: Center for Documents and Diplomatic History Press. [In Persian]. 
Hafeznia, M.R. (2002). Political Geography of Iran, Tehran: Samt Press. [In Persian]. 
Kasravi, A. (2002). A Five-Hundred-Year History of Khuzestan, Tehran: Anzan Publisher. [In Persian]. 
Katouzeyan, M.A. (2013). State and society in Iran the eclipse of the Qajars and the emergence of the Pahlavis, Translated by Hassan Afshar. Tehran: Markaz Publisher. [In Persian]
Kazemzadeh, F. (1993). Russia and England in Iran, 1864-1914: A Study in Imperialism, Translated by Manouchehr Amiri, Tehran: Scientific and Cultural Publishing Company. [In Persian].
Lacoste, Y., Giblin, B. (1999). Facteurs et opinions en geopolitique, Translated Ali farassati, Tehran: Amen Pulisher. [In Persian].  
Lashgari Tafreshi, E. (2024). Institutional Configuration of Regional Federalism Under the Discourse of Tribal Political Management in Iran During Qajar Era, Journal of Geography, 22(80), 111-126. [In Persian].  
Lenczowski, G. (2002). oil and state in the Middle East, Translated by Hadi Jazayeri, Tehran: Eghbal Publisher. [In Persian].  
Majd, M.D. (2010). From the Qajar to the Pahlavi: 1919–1930, Tehran: Publications of the Institute for Political and International Studies. [In Persian].  
Maki, H. (2001). The Twenty-Year History of Iran, Vol. 3, Tehran: Amirkabir Publications. [In Persian]. 
Mamadouh, V., Dijkind, G. (2006). Geopolitics, International Relation and Political Geography: The Politics of Geopolitical Discourse, Geopolitics, 11(3), 349- 366.
Matini, J. (2003). The Minority in the Fifth Parliament and the Question of Khuzestan's Secession, Iranian Studies Quarterly, 15(2), 217-260. [In Persian]. 
Molaei Tavani, A. (1999). Iran and the national government during the First World War, Tehran: Iranian Contemporary History Studies Publications. [In Persian]. 
Moradi, E & Afzali, R. (2013). New ideas in geopolitics, Tehran: Zeytoun_ Sabz Publishr. [In Persian].      
Moss, L. (2002). The new political economy. Oxford: Blackwell. 
Mouffe, C. (2012). On the political, London: Routledge.  
Newman, S. (2005). Power and politics in poststructuralist thought; New theories of the political. London: Routledge.
Rasouli, H. (2018). Nationalist Historiography in Reza Shah Era and Its Emphasis on Ethnic Affinity between Kurds and Iranians, Journal of Historical Perspective and Histography, 28(22), 39- 59. [In Persian].  
Saldanha, J.A (1986). Precis affairs of the Persain Coast and Islands 1854- 1905, BA LL B' [‎39v] (78/212), British Library: India Office Records and Private Papers, IOR/L/PS/20/C248, in Qatar Digital, https://www.qdl.qa/archive/81055/vdc_100023903486.0x000050.
Savagheb, J., Omidi, E., Mozfari, P. (2018). The Reasons Behind the Confrontation Between the Committee for the Rising of Sa‘ādat and Reza Khan’s Authority, and Britain’s Policy in Responding to It, Journal of Police History Studies, 5(17), 21–48. [In Persian]. 
Soltani, A, A. (2004). Discourse Analysis as Theory and Method, Political Science Quarterly, 7(28), 153-180. [In Persian]. 
Strunk, W, T. (2008). ‎The reign of shaykh khazual Ibn Jabir and the suppression of the principality of Arabistan,  Translated by Safa al-Din Tabariaan, Tehran: Institute for Contemporary Iranian History Press. [In Persian].
Swyngedouw, E. (2011). Interrogating post-democratization: Reclaiming egalitarian political spaces. Political Geography, 30(1), 370- 380.   
Wright, D. (2004).  ‎The English amongst the Persians: during the Qajar period 1787 – 1921, Translated by Eskandar Deldam, Tehran: Beh_Afrein Publisher. [In Persian].  
Zoghi, I. (1989). A History of Iran’s Political Relations with the Great Powers. Tehran: Pajang Publisher. [In Persian].