پژوهش های نوین سیاست جغرافیایی

پژوهش های نوین سیاست جغرافیایی

کارکردشناسی مؤلفه‌های ژئوپلیتیکی مؤثر بر قلمروگستری اعراب مسلمان در ایران در اواخر دورۀ ساسانیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه یزد، یزد، ایران.
چکیده
یکی از جنبه‌های مهم تاریخ صدر اسلام گسترش سریع فتوحات به سوی قلمروهای پیرامون در عصر خلفای راشدین ( ابوبکر، عمر و عثمان) بود. در باب علل قلمروگستری اعراب مسلمان و چگونگی فتح ایران میان مورخان اسلامی تحلیل‌های متنوعی ارائه گردیده است. در این پژوهش کوشش گردیده با بررسی مستندات تاریخی و با اتکا به روش‌شناسی قیاسی مؤلفه‌های قلمروگستری خلافت اسلامی در چارچوب کارکرد اجزای اجتماعی- محیطی آن بررسی گردد. یافته‌های تحقیق بیانگر آن است که مجموعه‌ای از مؤلفه‌های درون/ برون قلمرویی؛ زمینه ساز قلمروخواهی اعراب مسلمان در دورۀ خلفای راشدین گردید. از منظر درون قلمرویی؛ گسترش فتوحات موجب دستیابی بیشتر اعراب بادیه نشین به امتیازات مادی و اتحاد افزون‌تر آن­ها با حکومت مرکزی گردید. از بّعد برون قلمرویی نیز با تشدید نارضایتی اعراب سرحددار جنوب بین­النهرین از حکومت ساسانی و همچنین با وجود آسیب پذیری ژئواستراتژیک شهرهای این منطقه؛ زمینه برای پیروزی سپاهیان مسلمان بر ساسانیان فراهم گردید. 
کلیدواژه‌ها

آقازاده، جعفر و دهقان‏نژاد، مرتضی و محمودآبادی، اصغر. (1390). فتح آذربایجان و گرایش مردم آن به اسلام، فصلنامه تاریخ اسلام و ایران، 21(10)، 1- 22.
ابن اثیر، عزالدین. (1374). تاریخ کامل اسلام و ایران بعد از اسلام، جلد سوم، ترجمه علی هاشمی و ابوالقاسم حالت، تهران: نشر داد. 
اشپولر، برتولد. (1391). تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه جواد فلاطوری، جلد اول، تهران: علمی و فرهنگی. 
امامی‌جو، محمدحسین و رضوی، حسین. (1391). بررسی محوریت مادی‌گرایی در نبردهای سه خلیفه نخستین با تکیه بر منقولات بلاذری، فصلنامه امامت پژوهی، 2(8)، 39- 71.
برزگر، ابراهیم. (1385). تاریخ تحول دولت در اسلام و ایران، تهران: سمت.
پتروشفسکی، ایلیا. (1363). اسلام در ایران، ترجمه کریم کشاورز، تهران: پیام.
پورشریعتی، پریسا. (1397). زوال و فروپاشی ساسانیان، ترجمه خشایار بهاری، تهران: فرزان روز.
ترکمنی آذر، پروین. (1399). ارزیابی ماهیت فتح ایران بر اساس نظریه جنگ‌های عادلانه، فصلنامه تاریخ و تمدن اسلامی، 16( 32)، 3- 41.
ترکمه، آیدین، حافظ نیا، محمدرضا، رومینا، ابراهیم و احمدی‏پور، زهرا. (1401). تحلیل ژئوپلیتیک انتقادی از منظر رئالیسم انتقادی، فصلنامه ژئوپلیتیک، 18(1)، 1- 43.
ترنر، برایان. (1379)، ماکس وبر و اسلام، ترجمه سعید وصالی، تهران: نشر مرکز. 
جعفریان، رسول. (1380). تاریخ خلفا از رحلت پیامبر تا زوال امویان ( 11- 132 ه.ق)، قم: دلیل.
جعفریان، رسول. (1387). تاریخ ایران اسلامی: از پیدایش اسلام تا ایران اسلامی، جلد اول، تهران: کانون اندیشه جوان.
حاجی بابایی، مجید و زارعی، علی. ( 1393). جایگاه امور فرامادی در تحلیل فتوحات مسلمانان در یاران، فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، 5(15)، 95- 116.
حافظ نیا، محمدرضا، جان احمدی، فاطمه و آتشی، عهدیه. ( 1396). الگوی مدیریت سیاسی فضا در عهد پیامبر اکرم (ص)، فصلنامه پژوهش های جغرافیای سیاسی، 2(4)، 1-20.
حافظ نیا، محمدرضا و کاویانی راد، مراد. (1393). فلسفه جغرافیای سیاسی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
حافظ نیا، محمدرضا. (1384). ژئوپلیتیک؛ یک بررسی فلسفی، فصلنامه ژئوپلیتیک، 1(1)، 19- 36.
خسروی نژاد، روح اله، ترابی، سهیلا  و سنگاری، اسماعیل. (1400). تبیین و تحلیل شبکه ارتباطی شهرهای ساسانی و نقش این شبکه در فتوحات اعراب، فصلنامه مطالعات باستان شناسی، 5(18)، 115- 132.
دلیر، نیره. (1397). تحلیل جنگ‌های اعراب با ساسانیان بر اساس عناصر راهبردی کلاوزویتس؛ از قادسیه تا نهاوند، فصلنامه مطالعات تاریخی جنگ، 2(4)، 165- 188. 
دینوری، ابوحنیفه. (1383). اخبار الطول، ترجمه مهدی دامغانی، تهران: نشر نی.
رحیمی، حسن، حافظ نیا، محمدرضا، عزتی، عزت اله و اگنیو،  جان. ( 1398). تبیین جایگاه توجیه‏های کاربردی در نظریه‏های ژئوپلیتیکی دورۀ کلاسیک، فصلنامه ژئوپلیتیک، 15(3)، 1- 24.
زرین کوب، عبدالحسین. ( 1388 ). دو قرن سکوت، تهران: سخن.
زیدان، جرجی. (1389). تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران: امیرکبیر.
صفری، نعمت اله. (1379). درآمدی بر صلح نامه‌های مسلمانان با ایرانیان در آغاز فتح اسلام، تاریخ اسلام، 1(2)، 50 119.
طبری، محمدبن جریر. (1384). تاریخ الرسل و الملوک، ترجمه صادق نشات، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.  
عبادی، مهدی و ادیبان، ناصر. (1401). سرزمین بین النهرین: پیوستگی جغرافیایی- تأثیرپذیری تاریخی در آستانه فتح ایران توسط مسلمانان، فصلنامه پژوهشنامه تاریخ های محلی ایران، 10(2)، 41- 55.
فاتحی نژاد، عنایت اله. (1393). ایرانیان و عرب‌ها پیش از اسلام تا عصر فتوح، تاریخ جامع ایران، جلد ششم، تهران: مرکز دائرالمعارف بزرگ اسلامی.
فیرحی، داود. ( 1386). تاریخ تحول دولت در اسلام، قم: دانشگاه مفید.
قائدان، اصغر. (1382). سازماندهی نظامی و سازمان رزم و تحولات آن در تاریخ اسلام (از آغاز تا پایان عصر عباسی)، تهران: دانشگاه امام حسین(ع).
قدرت دیزجی، مهرداد. (1394). زمینه های تاریخی فتوحات اسلامی در ایران؛ فروپاشی نظم سیاسی دولت ساسانی بر اساس منابع کتبی و داده‌های سکه شناختی، فصلنامه تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، 5(10)، 61- 78.
گوهری، مصطفی. (1398). فتوحات و مشروعیت خلفای راشدین، فصلنامه تاریخ و تمدن اسلامی، 15(22)، 3-25.
لشگری، احسان. (1402). شناخت مؤلفه‌های گفتمانی آیین تشیع در برساخت انسجام اجتماعی ایران در عصر صفوی، فصلنامه ژئوپلیتیک، 19(1)، 131- 151. 
لمبتون، ماری. (1362). مالک و زارع در ایران، ترجمه منوچهر امیری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
لوکونین، ولادیمیر. (1393). نهادهای سیاسی، اجتماعی و اداری، مالیاتی و داد و ستد؛ تاریخ ایران کمبریج، گردآورنده احسان یارشاطر، ترجمه حسن انوشه، چاپ ششم، تهران: امیرکبیر.
محمودپور، محمد. (1397). توان نظامی اعراب مسلمان در فتوحات اولیه، فصلنامه مطالعات تاریخی جنگ، 2(1)، 167- 184.
ولوی، علی محمد و بختیاری، شهلا. (1389). سیاست مذهبی خلفای راشدین، فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، 2(6)، 151- 173.
Donner, F. (1981). The early Islamic Conquest, New York: Princeton University Press.
Gray, C. (1986). Maritime Strategy and the defense of the west, New York: National Strategy Information Center Press.
Johnston, R. (1991). Geography and Geographer: Anglo-American Human Geography, Fourth Edition, London: Edward Arnold.
Smith, M. (2005). Network Territories and the cartography of American Geographers, Journal of Annals American Association, 95(4), 832- 849.
Watt, M. (1994(. The Majesty that was Islam, London: Sidgwick & Jackson Press.