پژوهش های نوین سیاست جغرافیایی

پژوهش های نوین سیاست جغرافیایی

تحلیل ژئوپلیتیک نگاه قلمروخواهانة فدراسیون روسیه در اوکراین با تأکید بر نظریة‏ امنیتی بوزان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار جغرافیای سیاسی، دانشکده فرماندهی و کنترل، دانشگاه پدافند هوائی خاتم الانبیاء(ص)، تهران، ایران.
چکیده
مقولة امنیت اصلی‏ترین دلیل‏ بسترساز و پایدار نگاه‏دارندة منازعات ژئوپلیتیک کشورها محسوب می‏گردد. به جهت ماهیت پیچیده و بیناذهنی مفهوم امنیت، نظام‏ های سیاسی عموماً موضوعات مختلف را با امنیت خود پیوند می‏زنند. فدراسیون روسیه از جمله‏ کشورهایی است که به جهت رویارویی با تهدیدات متنوع در ادوار گذشته دچار نوعی حس بدبینی و ناامنی نسبت به تحولات پیرامونی بوده و در دهه‏های اخیر با کنشگری سازمان ناتو و اتحادیة اروپا در خارج نزدیکش، بیش از پیش نگرانی آن‏ها را تهییج نموده است. نظریة امنیتی بوزان (مکتب‏ کپنهاگ) با تحولات حادث شده در این فضا دارای همخوانی بالایی است. بنابراین مقالة حاضر می‏کوشد به روش کیفی و رویکرد توصیفی-تحلیلی در چارچوب این نظریه به تحلیل ژئوپلیتیک چرایی قلمروسازی روسیه در اوکراین بپردازد. براساس یافته ‏های تحقیق، منطبق با نظریة بوزان تحولات ژئوپلیتیکی منبعث از تفکرات غرب‏گرایی در اوکراین زمینه‏ساز شکنندگی مجدد مرزهای سیاسی و از بین رفتن مشروعیت سیاسی سنتی روسیه در خارج نزدیک شده است؛ فرایند کاهش اتکا به ظرفیت اقتصادی-سیاسی انرژی به عنوان یک متحد روسیه را پی‏ریزی نموده است؛ همجواری تهدیدات ناتو در مرزهای روسیه را باعث شده و محدودیت دسترسی به دریا را تقویت کرده است؛ و همچنین با تضعیف و محو فرهنگ، هویت، تمدن و ارزش ‏های روسی (اقلیت روس) به عنوان ابزار قدرت روس ‏ها و ... روسیه را با لایه‏ های امنیتی به مراتب گستره ‏تر، پراکنده تر و متفاوت‏ تر از دغدغه های امنیت سنتی مواجه نموده، که هرکدام به نوعی منافع ملی و تمامیت ارضی آن‏ها را نشانه رفته است.
کلیدواژه‌ها

آبشناس، شیوا (2023)، نسلکشی در شرق اوکراین باعث حمله روسیه شد. https://spnfa.ir/20220225
ارباب، پارسا (1390)، بررسی نظام برنامه‌ریزی فضایی در فدراسیون روسیه، مجلة علمی آمایش سرزمین، شماره 2(3)، صفحه168-145
اعظمی، هادی؛ نظری، محمد و حسینی، سید علی (1397)، رقابت ژئوپلیتیک روسیه و آمریکا در اوکراین (2004-2017) پژوهش نامة ایرانی سیاست بین الملل،6(2)، 21-52. doi:10.22067/jiprv6i2.59081
برادن، کتلین و شلی، فرد (1384)، ژئوپلیتیک فراگیر، ترجمة فرشچی، علیرضا و رهنما، حمیدرضا، تهران، پیام اسپاس.
برژینسکی، زبیگنیو (1385)، پس از سقوط، بازی نهایی در جهان تک قطبی، ترجمة امیرحسین توکلی، تهران: انتشارات سبزان.
جان پرور، محسن، قربانی سپهر، آرش و میرشکاری، محمدرضا (1396)، نگرشی امنیتپژوهانه به بحرانهای پایهای قرن 21 پژوهش های جغرافیای سیاسی، 2(4), 127-167-doi:10.22067/pg.v2i7.72368.
افظنیا، محمدرضا (1395)، اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، انتشارات پاپلی، مشهد.
حافظنیا، محمدرضا (1401)، سناریوهای آیندة جهان در پرتو بحران اوکراین، فصلنامة بین المللی ژئوپلیتیک، 18(1)، 1-12.
دهشیار، حسین (1393)، سیاست خارجی روسیه در قبال اوکراین: گریزناپذیری بحران، فصلنامة روابط خارجی، 6(1)،83-121.
وئرتی، جیمز و فالتزگراف، رابرت (1395)، نظریههای متعارض در روابط بین الملل، ترجمة علیرضا طیب و وحید بزرگی، تهران: انتشارات قومس.
رضاپور، دانیال؛ سیمبر، رضا و جانسیز، احمد (1400)، راهبردهای ژئوپلیتیکی اتحادیة اروپا و آمریکا در اوراسیای بزرگ: با تاکید بر بحران اوکراین و دریای جنوبی چین، پژهش های جغرافیای سیاسی،6(1)،47-62 doi: 10.22067/pg. 2021.27065.0.
رضایی، داود (1399)، تبیین الگوی قلمرسازی ژئوپلیتیکی کشورها، رسالة دکتری جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس، استاد راهنما: دکتر محمدرضا حافظنیا.
رضائی، داود؛ حافظ نیا، محمد رضا؛ افشردی، محمدحسین و احمدی نوحدانی, سیروس (1402)، تبیین الگوی کنش قلمروسازی ژئوپلیتیکی کشورها، فصلنامة بین المللی ژئوپلیتیک، 19(3)،.1-33
زارعی، بهادر؛ کولایی، الهه؛ پیشگاهیفرد، زهرا و اسدیکیا، بهناز (1398)، تبیین تفکر ژئوپلیتیکی در سیاست خارجی روسیه، پژوهشهای جغرافیای انسانی ،51(4)، 1093-1110- . doi:10.22059/jhgr.2019.267413.1007797
زین العابدین عموقین، یوسف (1396)، ژئوپلیتیک (ایده-کاربرد)، نشر دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت.
سبی لوئیس، فلیپ (1394)، ژئوپلیتیک جهانی نفت، ترجمه سید حامد رضی، انتشارات فرهنگ ساز.
سنایی، مهدی (1394)، روسیه، جامعه، سیاست و دولت، تهران: انتشارات سمت.
 سیف زاده، سیدحسن (1377)، هویت ملی و قومیت در روسیه و کشورهای تازه استقلالیافته، فصلنامة مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، شماره4 (24)، 198-204.
سیمبر، رضا و گلافروز، محمد (1388)، فرصتهای مشترک ایران و روسیه در زمینة ژئوپلیتیک انرژی؛ وضعیت و دیدگاه کنونی، مجلة راهبرد توسعه، شماره 19، 103-76
سیمبر، رضا و رضاپور، دانیال (1397)، راهبرد جمهوری اسلامی ایران در قبال بحران امنیتی در آسیای مرکزی، فصلنامة سیاست خارجی، 32(3), 39-66.
شاپوری، مهدی (1397)، سیاست خارجی، امنیت و توسعه: تجربة روسیه، تهران: پژوهشکدة مطالعات راهبردی.
صفری، عسکر و وثوقی، سعید (1395)، ژئوپلیتیک اوکراین و نقش آن در رقابت روسیه و ایالات متحده آمریکا، فصلنامة علمی تحقیقات سیاسی و بین المللی، 26(8)،138-111.
طباطبائی، سید محمد و فتحی، محمدجواد (1394)، تحول مفهوم امنیت در ناتو پس از جنگ سرد براساس مکتب کپنهاگ، مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 5(17)،6-42.
عبدی، مسعود؛ فرجی راد، عبدالرضا و قربانی‌نژاد، ریباز (1399)، تبیین مؤلفههای ژئوپلیتیکی مؤثر بر شکل‌گیری روابط استراتژیک، فصلنامة بین المللی ژئوپلیتیک، 16(1), 1-36.  
عبداله خانی، علی (1385)، بررسی و نقد نظریة امنیتی‌ساختن، فصلنامة مطالعات راهبردی، 9(33)، 491-512.
عبداله خانی، علی (1387)، نظریههای امنیت، تهران: انتشارات ابرار معاصر.
علمدار، اسماعیل و کولایی، الهه (1401)، تحلیل ژئوپلیتیکی روابط ایران و روسیه پس از انقلاب اسلامی با تأکید بر نظریة توازن قوا مورگنتا، 7(1)، 103-119 - doi: 10.22067/pg.2021.26929.0
علی حسینی، علی و آئینهوند، حسن (1395)، تجزیه و تحلیل تأثیر اندیشة نئواوراسیاگرایی بر سیاست خارجی روسیه در بحران اوکراین 2014 فصلنامة علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، 21(92), 131-165.
عسگری، شهرام؛ انوشه، ابراهیم و عمرانی، نیلوفرسادات (1396)، مفهوم امنیت در نظریة (رئالیسم، لیبرالیسم، سازه گرایی، انتقادی)، 4 (11) ،103-81.
فرجی راد، عبدالرضا و صالحی دولت آباد، روح الله (1396)، اهمیت نقش انرژی در سیاست خارجی روسیه، فصلنامة علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،23(98), 33-66.
فلینت، کالین (1390)، درآمدی بر ژئوپلیتیک، ترجمة محمدباقر قالیباف و هادی پوینده، تهران: قومس.
کمک تسلیحاتی آمریکا به اوکراین به 40 میلیارد دلار (2023) افزایش یافت https://www. irna.ir/news.  
کوهکن، علیرضا و کریمی، لیلا (1398)، راهبرد جدید اتحادیة اروپا در آسیای مرکزی و گذار از قدرت هنجاری به بازیگر عمل‏گرا، فصلنامة علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، 25(107), 127-158.
کولایی، الهه (1393)، سیاست و حکومت در اوراسیای مرکزی، انتشارات سمت.
کولایی، الهه (1389)، جمهوری اسلامی ایران و ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی، فصلنامة بین المللی ژئوپلیتیک، 6(17)،75-111.
کولائی، الهه؛ محمدی، محمود و تیشه‌یار، ماندانا (1386)، سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) دگرگونی در مأموریت‌ها و کارکردها، موسسة چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
ماندل، رابرت (1387)، چهرة متغیر امنیت ملی، ترجمة پژوهشکدة مطالعات راهبردی.
مؤمنی، مجیدرضا و توکلی مرند، محمدرضا (1400)،ژئوپلیتیک انرژی، روابط روسیه و اتحادیة اروپا ( برداشت رهبران از نورداستریم2)، فصلنامة پژوهش های جغرافیای سیاسی، 6(3), 84-101 -  doi:10.22067/pg.2021.70002.1041
مطهرنیا، مهدی (1383)، ناتو، گسترش به شرق و رئالیسم روسی، کتاب کشورهای مستقل مشترک ثروت، تهران: انتشارات ابرار معاصر تهران.
مویر، ریچارد (1379)، درآمدی نو بر جغرافیای سیاسی، ترجمة دره میرحیدر و سید یحیی صفوی، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح
هابز، توماس (1380)، لویاتان، ترجمة حسین بشیریه، تهران، نشر نی.
وثوقی، سعید و خیری، مصطفی (1395)، اوکراین: عرصة تقابل غرب و روسیه، فصلنامة علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز،22(94)، 133-158. 
Allen,W. F (1871), Territorial Development of Russia. The Aldine, 4(11),168-168.
Astrov, A & Morozova, N (2012), Russia: geopolitics from the heartland, The return of geopolitics in Europe? Social mechanisms and foreign policy identity crises, 192-216.
Buzan,B(1991),People,State and Fear,An Agenda for International SecuritybStudies in the Post- Cold War Era, London Harvester Wheatsheaf Publication.
Clark, C (2014), March 14."Parallels to 1914? What History Teaches Us about The Ukraine Crisis, Spiegel on Line International", available at: http://www.spiegel .de /international/world/christopher-clark-on-parrallels–between-1914-and–the–ukrain-crisis–a-95869.html.
Cornell, S. E& Starr, F. S (2019), A Steady Hand: The EU 2019 Strategy & Policy Toward Central Asia, Washington D.C:Central Asia-Caucasus Institute & Silk Road Studies Program.
De Maio, G (2016),"Russia’s View of Ukraine after the Crisis", Instituo Affari Internazionali,Working Papers, Vol.16, No.4.
Ermarth,F. W (2009), Russian Strategic Culture in Flux: Back to the Future?. In Strategic Culture and Weapons of Mass Destruction.
Felgenhauer, Pavel (2014), "Putin: Ukraine is a Battlefield for the New World Order", Eurasia Daily Monitor, Vol.11, No.121.