پژوهش های نوین سیاست جغرافیایی

پژوهش های نوین سیاست جغرافیایی

جغرافیای تاریخی منطقة سند بر اساس مکتب جغرافیانگاری بلخ (نمونة موردی: کتاب مسالک و ممالک اصطخری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران.
2 دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام، مدرس دانشگاه فرهنگیان لرستان، خرم آباد، ایران.
چکیده
سند از جمله مناطق مهم در شمال سرزمین هند بود و از نظر جغرافیای تاریخی اسلامی که قصد تعیین حدود مرزهای اسلامی را دارد، در جایگاه ویژه‏ای قرار داشت. بعد از ظهور اسلام و شروع فتوحات در عصر امویان این سرزمین توسط مسلمانان فتح و دین اسلام در آن نفوذ کرده و تعدادی از مسلمانان در آنجا ساکن شدند. از نظر سیاسی و نظامی، منطقة «سند» تاکنون در پژوهش‏ های متعددی بررسی شده است؛ اما ضرورت و هدف از این تحقیق توصیفی_تحلیلی، که مطالب آن با روش کتابخانه ‏ای گردآوری شده است، بررسی جغرافیای تاریخی این منطقه بر مبنای دیدگاه اصطخری است. در آثار جغرافیایی مکتب بلخ که بر اساس اهمیت حدود سرزمین‏های اسلامی تدوین شده است، منطقة «سند» که آخرین ایالت اسلامی در شرق جهان اسلام به‏ شمار می‏رفت مورد ِ‏توجه جغرافی‏ نگاران مسلمان از جمله اصطخری قرار گرفت. یافته‏های این تحقیق ثابت می‏کند که مرز اسلام در شرق دور در سرزمین سند بوده که قسمتی از آن در دست مسلمانان قرار داشت و اصطخری به ‏خوبی در اثر خویش به مسلمان بودن بسیاری از ساکنان آن اشاره کرده و در اختیار داشتن منبر وبرپایی نماز آدینه و انجام مراسم‏ و مناسک اسلامی را در آنجا ثبت و ضبط کرده است.
کلیدواژه‌ها

آل‏داود، سیدعلی (1383). «ایالت سند در عصر تیموریان»، آینة میراث، دورة جدید، سال2، شماره3، پاییز، پیاپی26، صص134-129.
آزاد، حمید (1392). «جغرافیای تاریخی منطقة قفقاز»، تاریخنامة خوارزمی، سال1، شماره2، زمستان، صص72-41.
ابن‏بکران، محمد (1342). جهان‏نامه، به کوشش محمد امین ریاحی، تهران، تابان.
ابن‏خردادبه، المسالک والممالک، ترجمة حسین قرچانلو، تهران، بی‏نا، 1370.  
ابن‏رسته، احمد بن عمر، الاعلاق‏النفیسة، ترجمة حسین قرچانلو، تهران، امیرکبیر، 1380، چ2.
ابوالفداء، عمادالدین (1349). تقویم‏البلدان، ترجمة عبدالمحمد آیتی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
اصطخری، ابواسحق ابراهیم (1340). مسالک و ممالک، به‏کوشش ایرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن (1363). تطبیق لغات جغرافیایى قدیم و جدید ایران، تهران، امیرکبیر.
باستانی‏راد، حسن (1389). «آموزش و پژوهش میان رشته‏ای در جغرافیای تاریخی»، پژوهش‏نامة انجمن ایرانی تاریخ، سال 1، شماره 4، تابستان، صص 47-25.
بکری، سیدمحمد معصوم (1382). تاریخ سند، به‏تصحیح عمر بن محمد داودپوته، تهران، اساطیر.
بلاذرى، احمد (1337). فتوح‏البلدان، ترجمة محمد توکل، تهران، نقره.
بیکر، الن. اچ (1392). جغرافیا و تاریخ؛ پیوند مرزها، ترجمة مرتضی گودرزی، تهران، پژوهشکدة تاریخ اسلام.
تشنر، فرانتس گوستاو، تاریخچة جغرافیا در تمدن اسلامى، تهران، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، 1375، چاپ دوم
توسلی، محمدمهدی (1394). تحولات شبه‏قارة هند، تهران، پژوهشگاه بین‏المللی المصطفی.
تهامی، سیدغلامرضا (1386). فرهنگ اعلام تاریخ اسلام، ج1، تهران، شرکت سهامی انتشار، چ2.
حدودالعالم من‏المشرق الی‏المغرب (1340). به‏کوشش منوچهر ستوده، تهران، دانشگاه تهران.
حموى، یاقوت (1380). معجم‏البلدان، ترجمه على‏نقى منزوى، ج2، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور،.
خان‏زمان‏خان، خواجه غلام‏حسین‏خان (1377). تاریخ آصفجاهیان، به‏اهتمام محمدمهدی توسلی، اسلام‏آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
رامهرمزى، بزرگ بن شهریار (1348). عجایب هند، ترجمة محمد ملک‏زاده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
رضوی، سید هدایت (1388). «بلاد سند»، سخن تاریخ، سال3، شماره4، بهار، صص84-72.
زیدان، جرجی (1336). تاریخ تمدن اسلام، ج1و2، ترجمه و نگارش علی جواهرکلام، تهران، امیرکبیر.
سپهری، محمد (1384). متون تاریخی و جغرافیایی به فارسی، تهران، سمت.
سپهوند، اسماعیل و شبنم جهان‏میر (1395). «بررسی ابعاد گستردگی جغرافیای تاریخی بر جغرافیا و تاریخ با تکیه بر مسالک و ممالک اصطخری»، پارسوا، سال15، شماره3، پاییز، صص43-27.
سیاح، احمد (1368). متمم لغت‏نامه دایرةالمعارف سیاح، نیشابور، انتشارات اسلام.  
شاهین، مهدی (۱۳۹۸). هند؛ نگاهی به واقعیت‏ها و مسائل آن، خرم‏آباد، دانشگاه لرستان، چ2.
شایگان، داریوش (1356). ادیان و مکتب‏های فلسفی هند، جلد اول، تهران، امیرکبیر، چ2.
شکوئی، حسین (1389). جغرافیای کاربردی و مکتب‏های جغرافیایی، مشهد، به نشر، چ8.
شورمیج، مهتاب (1388). تاریخ هند از باستان تا حملة مغول؛ جدول گاه‏شماری و تبارشناسی، تهران، امتحان.
صالحی، کورش (1390). «بررسی تغییرات ماهوی فتوح اولیة هند و فاتحان مسلمان»، مطالعات شبه‏قاره، سال3، شماره9، زمستان، صص80-58.
صدری‏افشار، غلامحسین (1345).تاریخ در ایران؛ شرح احوال و معرفی آثار مورخان و جغرافی‏دانان ایران، تهران، ابن‏سینا.
طقوش، محمدسهیل (1386). دولت امویان، ترجمة حجت‏الله جودکی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چ3.
طوسی، محمد (1345). عجایب‏المخلوقات، به‏اهتمام منوچهر ستوده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
فدایی اسپهانی، میرزا نصرالله (1341). داستان ترکتازان هند، تهران، چاپخانة محمدعلی فردین.
فیضی‏سخا، مهدی (1395). «افول روند فتوحات غزنویان در هند بعد از سلطان محمود؛ فروکش کردن انگیزه‏های جهادی یا تضعیف بنیادی حکومت غزنوی»، تاریخ‏نامة غزنوی، سال4، شماره13، پاییز، صص168-151.
قائم‏مقامی، جهانگیر، (1351). «بحثی دربارة مفهوم جغرافیای تاریخی»، بررسی‏های تاریخی، سال7، شماره3، مرداد_شهریور، صص22-15.
قر‏چانلو، حسین (1385). جغرافیای تاریخی سرزمین‏های اسلامی، جلد یکم، تهران، سمت، چ2.
قزوینى، زکریا (1373). آثارالبلاد و اخبارالعباد، ترجمة میرزا جهانگیر قاجار، تهران ، امیرکبیر.
کاویانی پویا (1394). «تعامل و تبادلات علمی_فرهنگی ایران و هند در روزگار ساسانیان»، مطالعات شبه‏قاره، سال7، شماره25، زمستان، صص108-93.  
کراچکوفسکى، ایگناتى یولیانوویچ (1379). تاریخ نوشته‏های جغرافیایی در جهان اسلامی، تهران، علمی فرهنگی.
کرمى، محمد (1361). أحسن‏التقاسیم، ترجمة علی‏نقی منزوی، ج1، تهران، شرکت مولفان و مترجمان.
کوفی، علی (1384). فتحنامة سند (چچ‏نامه)، به‏تصحیح داود پوته، تهران، اساطیر.
گلکه، لیونار (1379). «مبانی نظری جغرافیای تاریخی»، بخش 2، ترجمة محمدجعفر جباری، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، اردیبهشت، صص52-42.
لسترنج، گی (1337). جغرافیای تاریخی سرزمین‏های خلافت شرقی، ترجمة محمود عرفان، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران.
لوکاس، هنری (1372). تاریخ تمدن، جلد یکم، ترجمة عبدالحسین آذرنگ، تهران، کیهان، چاپ سوم.  
لومبارد، موریس (1390). جغرافیای تاریخی جهان اسلام در چهار قرن نخستین، ترجمة عبدالله ناصری و سمیه سادات طباطبایی، تهران، پژوهشکدة علوم انسانی.
معیری، هایده (1386). «جغرافیا به مثابة یک سند تاریخی»، پیک‏نور، سال 5، شماره 18، تابستان، صص 156-137.
نهرو، جواهر لعل (1351). نگاهی به تاریخ جهان، جلد یکم، ترجمة محمود تفضلی، تهران، امیرکبیر، چاپ چهارم.
ودیعی، کاظم (1348). «رابطة جغرافیا با تاریخ»، بررسی‏های تاریخی، سال 4، شماره 1، بهار، صص 200-191.
وحید مازندرانی، ع (بی‏تا). هند یا سرزمین اشراق، بی‏جا، فردوسی.
یاری، سیاوش (1388). تاریخ اسلام در هند، قم، ادیان،.
یاری، سیاوش (1386). «کارنامه نخستین فاتح مسلمان هند»، مطالعات و تحقیقات تاریخی، شماره 16، تابستان، صص 182-167.