پژوهش های نوین سیاست جغرافیایی

پژوهش های نوین سیاست جغرافیایی

تحلیلی بر مهاجرت نخبگان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
چکیده
مهاجرت نخبگان از چالش‌هایی است کـه کشـورهای زیـادی بـا آن مواجـه هستند و از آن به عنوان یکی از مسائل آسیب‌زا در کشورها یاد می‌شـود؛ بنـابراین ارزیـابی علـل مهاجرت نخبگان امری ضروری است. هدف اصلی پژوهش حاضر تحلیلی بر مهاجرت نخبگان است که به روش کتابخانه ای انجام شده است. داده ها و اطلاعات مورد نیاز از اسناد و مدارک موجود و پایگاه های اطلاعاتی گردآوری شد. طبق آمار دبیرخانه شورای عالی امور ایرانیان خارج از کشور، بالغ بر چهار میلیون نفر ایرانی مقیم خارج از کشور هستند و به استناد داده های موجود  روند مهاجرت نیروهای ماهر رو به افزایش است. افراد تحصیل‌کرده نیروهای خلاق برای تولید و فناوری هستند. این افراد عموماً در سن کار هستند؛ به گونه‌ای که بالاترین درصد ایرانیان مقیم آمریکا گروه سنی 25-64 سال تشکیل می‌دهند. چه بسا این افراد در زمان تحصیل در خارج، شرایط مناسبی برای اقامت دائم در آن کشور داشته اند؛ اما تحت تاثیر حس بازگشت به کشور، پس از مدتی، با شرایطی رو‌به‌رو می‌شوند که به ناچار در تصمیم خود تجدید نظر می‌کنند و مهاجرت را ترجیح می‌دهند، قابل تأمل و تعمق است، گرچه مقصد 68% دانشجویان ایرانی برای ادامه تحصیل کشورهای کانادا و فرانسه است؛ ولی بیشترین تعداد ایرانیان مقیم خارج در این دو کشور (کانادا و فرانسه) نیستند. بنابراین می‌توان اذعان نمود، آنچه که بیشتر باعث مهاجرت نخبگان می‌شود، عوامل دافعه داخل کشوراز جمله عدم ثبات اقتصادی، سوء مدیریت، عدم وجود طرح و برنامه مدون جذب نخبگان و... است، نه عوامل جاذبه خارج از کشور.
کلیدواژه‌ها

ابراهیم‌زاده، عیسی و اسماعیل‌نژاد، مرتضی. (1396). پناهندگان اقلیمی: چالشی برای تحولات منطقه‌ای آینده: مطالعه موردی: خراسان جنوبی، جغرافیا و توسعه، 48، 1-18.
امانی، رامین، جواهری، بختیار و قربانی، زانکو. (1398). ریسک کشوری، توسعه انسانی و مهاجرت نخبگان، سیاست اقتصادی، 15 (29)، 241-282.
توکل، محمد، عرفان منش، ایمان. (1393). فراتحلیل کیفی مقالات علمی در مورد موضوع فرار مغزها در ایران. بررسی مسائل اجتماعی ایران، 5 (1)، 45-75.
جوادزاده، پدرام. (1394). دلایل مهاجرت نخبگان ایرانی به دانشگاههای آمریکا، مدیریت فرهنگی، 28، 95-111.
حسینی، سید خلیل. (1398). عوامل مؤثر بر تمایل نخبگان به مهاجرت به کشورهای توسعهیافته، پایاننامه دکتری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران.
ذاکر صالحی، غلامرضا. (1393). مهاجرت نخبگان، تهران: دفتر مطالعات فرهنگی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.
رجبی، مسعود. (1379). بررسی میزان و عوامل تمایل به مهاجرت از کشور: مطالعهای نظری با پیمایش در بین دانشجویان فنی دانشگاه تهران، پایاننامه کارشناسی ارشد جامعهشناسی، دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی.
رشنو، نبیالله. (1398). ژئوپلیتیک نخبگان: تأملاتی در رویکردهای سیاسی-جغرافیایی به مهاجرت نخبگان، تهران: کویر.
رصدخانه مهاجرت ایرانیان (1404)، https://www.imobs.ir/publications/info-graph
رضایی، پروین و درتاج، فتانه. (1391). بررسی دلایل مهاجرت نخبگان از دیدگاه اعضای هیئت علمی دانشگاههای کرمان. فصلنامه پژوهش در نظامهای آموزشی، 19، 147-166.
شاه‌آبادی، ابوالفضل، سپهردوست، حمید و جامه بزرگی، آمنه. (1391). تأثیر حمایت از حقوق مالکیت معنوی بر مهاجرت نخبگان از کشورهای در حال توسعه، فصلنامه سیاست علم و فناوری، 5 (3).
شاه‌آبادی، ابوالفضل و پوران، رقیه. (1392). تأثیر پیچیدگی اقتصادی و جهانی شدن بر مهاجرت نخبگان در کشورهای منتخب عضو سازمان همکاری اسلامی، فصلنامه اقتصاد و تجارت نوین، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 17 (1)، 109-133.
شاه‌آبادی ابوالفضل، صادقی، معتمد زهرا و چایانی، طیبه. (1391). تأثیر انواع سرمایه بر مهاجرت نخبگان در کشورهای منتخب صادرکننده نفت، فصلنامه اقتصاد مقداری، 19 (3)، 155-180.
شعبانی فرزاد، پریزاد رضا و امینی، علیرضا. (1398). بررسی عوامل پژوهشی در مهاجرت نخبگان در ایران طی سالهای 1368-1392، فصلنامه علوم سیاسی، 16 (53)، 57-78.
صادقی‌نژاد، مهسا و مظلوم خراسانی، محمد. (1397). نگرش نخبگان دانشگاهی نسبت به آینده شغلی خود در ایران و تأثیر آن بر تمایل آنها به رفتن به خارج از کشور، فصلنامه توسعه اجتماعی، 12 (7)، 3-28.
صالحی عمران، ابراهیم. (1385). بررسی نگرش اعضای هیئت علمی نسبت به علل مهاجرت نخبگان به خارج از کشور، مطالعه موردی: دانشگاه مازندران، نامه علوم اجتماعی، 56، 28-80.
طالبی زیدی، عباسعلی و رضایی، جمشید. (1387). بررسی علل مهاجرت نخبگان دانشگاهی از مازندران طی سالهای 1370-1380، فصلنامه مدیریت مالی، 6 (16)، 155-184.
طیبی، موسی. (1386). بررسی نگرش اعضای هیئت علمی نسبت به فرار مغزها: مطالعه موردی دانشگاه شیراز، پایاننامه کارشناسی ارشد جامعهشناسی، دانشگاه شیراز.
کوروشنیا، مریم و لطیفیان، مرتضی. (1390). بررسی رابطه بین ابعاد الگوهای ارتباطی خانواده-دانشگاه و گرایش به تفکر انتقادی دانشجویان با میانجی‌گری ارضای نیازهای اساسی روانشناختی، فصلنامه مطالعات خانواده، 7 (28)، 493-517.
فلاحی، کیومرث و منوواریان، عباس. (1392). بررسی عوامل مهاجرت نخبگان و ارائه راهکارهای مناسب برای جلوگیری از این پدیده، مجله دانش و توسعه، 15 (24)، 24-132.
معصومه مطلق، اسدی، محمدحسین و اکبری باغبانی، مرضیه. (1394). بررسی عوامل دافعه سازمانی مؤثر بر میزان تمایل به مهاجرت در بین معلمان شهرستان امیدیه، مجله مطالعات علوم اجتماعی ایران، 12 (45)، 150-168.
موسوی راد، سید حامد، قدسیان، حسین. (394). تحلیل مهاجرت نخبگان و تأثیر سیاستهای بازدارنده با استفاده از پویایی شناسی سیستم، پژوهشهای مدیریت استراتژیک، 21 (59)، 37-62.
میرترابی، سعید و خاوری، سعید. (1393). دلایل مهاجرت نخبگان از ایران از منظر اقتصاد سیاسی بین الملل با تأکید بر سال 1380، تحقیقات سیاسی و بین المللی، 19، 199-233. 
Ebrahimzadeh, Essa and Esmailnejad, Morteza. (2017). Climate refugees: a challenge for future regional developments: a case study: South Khorasan, Geography and Development, 48, 1-18.  [in Persian]
Amani, Ramin, Javaheri, Bakhtiar and Ghorbani, Zanko. (2019). Country risk, human development and elite migration, Economic Policy, 15 (29), 241-282.  [in Persian]
Tavakkal, Mohammad, Erfan Manesh, Iman. (2014). Qualitative meta-analysis of scientific articles on the issue of brain drain in Iran. Review of Iranian Social Issues, 5 (1), 45-75.  [in Persian]
Javadzadeh, Pedram. (2015). Reasons for the migration of Iranian elites to American universities, Cultural Management, 28, 95-111.  [in Persian]
Hosseini, Seyed Khalil. (2019). Factors affecting the tendency of elites to migrate to developed countries, PhD thesis, Islamic Azad University, Central Tehran Branch, Tehran.  [in Persian]
Zakir Salehi, Gholam Reza. (2014). Migration of elites, Tehran: Cultural Studies Office of the Ministry of Science, Research and Technology.  [in Persian]
Rajabi, Masoud. (2000). Studying the rate and factors of the tendency to migrate from the country: A theoretical study with a survey among technical students of Tehran University, Master's thesis in Sociology, University of Tehran, Faculty of Social Sciences.  [in Persian]
Rashno, Nabi Allah. (2009). Geopolitics of Elites: Reflections on Political-Geographical Approaches to Elite Migration, Tehran: Kavir.  [in Persian]
Iranian Migration Observatory (2025), https://www.imobs.ir/publications/info-graph.
Rezai, Parvin and Dartaj, Fataneh. (2012). A Study of the Reasons for Elite Migration from the Perspective of Faculty Members of Kerman Universities. Quarterly Journal of Research in Education Systems, 19, 147-166.  [in Persian]
Shahabadi, Abolfazl, Sepehrodost, Hamid and Jamehbozori, Ameneh. (2012). The Effect of Intellectual Property Rights Protection on Elite Migration from Developing Countries, Quarterly Journal of Science and Technology Policy, 5 (3).  [in Persian]
Shahabadi Abolfazl and Pouran, Roqiyeh. (2013). The Effect of Economic Complexity and Globalization on Elite Migration in Selected Member Countries of the Organization of Islamic Cooperation, Quarterly Journal of Modern Economics and Trade, Institute for Humanities and Cultural Studies, 17 (1), 109-133.  [in Persian]
Shahabadi Abolfazl, Sadeghi, Motamed Zahra and Chayani, Tayyebeh. (2012). The effect of types of capital on elite migration in selected oil-exporting countries, Quarterly Journal of Quantitative Economics, 19 (3), 155-180.  [in Persian]
Shabani Farzad, Parizad Reza and Amini, Alireza. (2019). A study of research factors in elite migration in Iran during the years 1368-1392, Quarterly Journal of Political Science, 16 (53), 57-78.  [in Persian]
Sadeghi Nejad, Mahsa and Mazloum Khorasani, Mohammad. (2018). The attitude of academic elites towards their future careers in Iran and its effect on their willingness to go abroad, Quarterly Journal of Social Development, 12 (7), 3-28.  [in Persian]
Salehi Omran, Ebrahim. (2006). A study of the attitudes of faculty members towards the causes of elite migration abroad, Case study: University of Mazandaran, Letter of Social Sciences, 56, 28-80.  [in Persian]
Talebi Zaidi, Abbas Ali and Rezaei, Jamshid. (2009). Investigating the causes of migration of academic elites from Mazandaran during the years 1370-1380, Quarterly Journal of Financial Management, 6 (16), 155-184.  [in Persian]
Tayibi, Moussa. (2009). Investigating the attitude of faculty members towards brain drain: A case study of Shiraz University, Master's thesis in Sociology, Shiraz University.  [in Persian]
Koroshnia, Maryam. and Latifian, Morteza. (2011). Investigating the relationship between dimensions of family-university communication patterns and students' critical thinking tendencies with the mediation of basic psychological needs satisfaction, Quarterly Journal of Family Studies, 7 (28), 493-517.  [in Persian]
Fallahi, Kiyomars and Manovarian, Abbas. (2013). Investigating the factors of elite migration and providing appropriate strategies to prevent this phenomenon, Knowledge and Development Journal, 15 (24), 24-132.  [in Persian]
Motlagh Masoumeh, Asadi, Mohammad Hossein and Akbari Baghbani, Marzieh. (2015). Investigating the organizational repulsive factors affecting the level of willingness to migrate among teachers in Omidiyeh County, Iranian Journal of Social Science Studies, 12 (45), 150-168.  [in Persian]
Mousavi Rad, Seyed Hamed, Ghodsian, Hossein. (2015). Analyzing elite migration and the effect of deterrent policies using system dynamics, Strategic Management Research, 21 (59), 37-62.  [in Persian]
Mirtorabi, Saeed and Khavari, Saeed. (2014). Reasons for elite migration from Iran from the perspective of international political economy with emphasis on 2001, Political and International Research, 19, 199-233.  [in Persian]