مهاجرت گسترده افغانها به ایران، یکی از طولانیترین بحرانهای آوارگی جهان، ریشه در درگیریهای مداوم، بیثباتی اقتصادی و چالشهای زیستمحیطی افغانستان دارد. ایران بیش از چهار دهه میزبان میلیونها مهاجر و پناهجوی افغان بوده و تا پیش از اخراجهای گسترده ۲۰۲۵، جمعیت آنها حدود ۴٫۵ تا ۶ میلیون نفر تخمین زده میشد. این پدیده پیچیدگیهای حقوقی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و روانشناختی ایجاد کرده است سوال پژوهش این است که حضور گسترده و بعضاً غیرقانونی مهاجران افغان چه فرصتها و تهدیداتی برای ایران ایجاد کرده است؟ پژوهش بر این فرضیه استوار است که این مهاجرت فرصتهای اقتصادی و فرهنگی را به همراه دارد؛ اما تهدیدات امنیتی و اقتصادی را نیز تشدید میکند. این مطالعه توصیفی-تحلیلی با مدل سوات، سیاستهای جمهوری اسلامی ایران را بررسی میکند. نوآوری آن یکپارچهسازی مدل سوات با حقوق بینالملل پناهندگان (کنوانسیون ۱۹۵۱، پروتکل ۱۹۶۷) و ادغام ابعاد روانشناختی-اجتماعی-فرهنگی در فرصتها و تهدیدات است. یافتهها نشان میدهد مهاجران نیروی کار ارزان در بخشهای کلیدی فراهم میکنند، غنای فرهنگی از پیوندهای مشترک ایجاد مینمایند و تابآوری اجتماعی عرضه میکنند؛ اما فشار بر منابع، تنشهای مختلف سیاسی-اقتصادی، مشکلات سلامت روان، ناهمخوانی فرهنگی تهدیدات جدی برای جمهوری اسلامی ایران به بار آوردهاند.
