پژوهش های نوین سیاست جغرافیایی

پژوهش های نوین سیاست جغرافیایی

تحلیل ژئواکونومیک شکل‌گیری موافقت‌نامه تجارت آزاد ‌ایران و ترکیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه بازرگانی خارجی، پژوهشکده توسعه بازرگانی، موسسه مطالعات‌و پژوهش‌های بازرگانی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه بازرگانی ‌خارجی، پژوهشکده توسعه بازرگانی، موسسه مطالعات‌و پژوهش‌های بازرگانی، تهران، ایران.
3 دانشجوی دکتری روابط ‌بین‌الملل، پژوهشگر گروه بازرگانی خارجی، موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، تهران، ایران.
چکیده
ژئواکونومی بررسی چگونگی تعامل و بر هم‌کنش ژئوپلیتیک و اقتصاد در روابط بین‌الملل است. از این منظر، جذابیت توسعه تجارت، تعامل اقتصادی، سرمایه‌گذاری و ظرفیت اعمال قدرت نرم که ایران و ترکیه در شکل‌گیری موافقت‌نامه تجارت آزاد انجام می‌دهند به عنوان عوامل تعیین‌کننده قدرت ژئواکونومی در نظر گرفته می‌شود. این ترتیبات مهم‌ترین نمود و نماد قدرت ژئواکونومی در توسعه تجارت و صنعت فی‌مابین است. با این که پیامدهای راه‌اندازی و شکل‌گیری موافقت‌نامه ریشه‌های ژئوپلی‌نومیک دارد، اما سازوکار این موافقت‌نامه در حوزه ژئواکونومیک است. از منظر ژئواکونومیک با توجه به آثار ایستا و پویای این‌گونه موافقت‌نامه‌ها ‌و شرایط خاص صنعتی و تجاری ایران و ترکیه، مجموعه فواید امضای موافقت‌نامه تجارت آزاد دوجانبه بیشتر از هزینه آن است. از جمله فواید موافقت‌نامه به برخورداری از صرفه‌های مقیاس، تنوع‌پذیری صنعتی-تجاری، جریان سرمایه‌گذاری خارجی، فاصله از اقتصاد صنعتی بسته ‌‌و بازشدن اقتصاد و تجارت اشاره کرد. مطابق نتایج مطالعه با وجود ظرفیت‌ها و قابلیت‌های متنوع‌ و فراگیر ایران ‌و ترکیه در صنعت ساخت، شکل‌گیری موافقت‌نامه تجارت آزاد کامل‌ و سراسری‌، در گام نخست پیشنهاد نمی‌شود؛ زیرا علی‌رغم قابلیت‌های صنایع، غلبه نگاه حمایت‌گرایانه سراسری بر اغلب صنایع در اقتصاد ایران، امکان اجرای آزادسازی تجاری کامل را غیرممکن می‌سازد. از این‌رو ضروری است قبل از آزادسازی تجاری در قالب انعقاد موافقت‌نامه تجارت آزاد نسبت به آماده‌سازی صنایع دارای مزیت نسبی و رقابتی در مقایسه با صنایع مشابه و سایر صنایع ترکیه مورد بررسی قرار گیرد،و صنایع فاقد رقابت‌ شناسایی شوند. در این مطالعه با درک واقعیات اقتصادصنعتی‌ و تجاری دو کشور، آن دسته از صنایع که امکان بیشتری در جهت حذف حمایت تعرفه‌ای وجود دارند، معرفی می‌شوند. بر این اساس، بر مبنای مزیت‌های نسبی و رقابتی تولیدی و صادراتی، صنایع با پتانسیل آزادسازی تجاری، معرفی شده‌اند: الف) در مورد ترکیه: پوشاک، منسوجات، مبلمان، کانی غیرفلزی‌ و لاستیک‌و پلاستیک؛ ب) در مورد ایران: کانی غیرفلزی، فلزات اساسی، شیمیایی ‌دارویی، پالایشگاه‌های نفت ‌و شیمیایی. پیشنهاد می‌شود برای دستیابی به اهداف موافقت‌نامه، حرکت به سمت تجارت آزاد از طریق کاهش سطوح تعرفه، ابتدا در گام نخست در قالب گسترش و تعمیق موافقت‌نامه تجارت‌آزاد بخشی دنبال شود و آنگاه در گام بعدی در بلندمدت به برقراری موافقت‌نامه تجارت آزاد سراسری در صنعت ساخت اندیشید. نظر به ابعاد و جنبه‌های پژوهش، در مواضع ترکیه در قیاس با ایران رویکرد ژئواکونومیک بر ژئوپلیتیک چیرگی دارد.
کلیدواژه‌ها

بزرگی، وحیدو میرعبداله حسینی (1381)، «شرکای منطقه‌ای ایران‌و امکان تشکیل هسته مرکزی هم‌پیوندی اقتصادی منطقه‌ای، پژوهشنامه بازرگانی، 23(6)، صص. 1-37. قابل دسترسی در: https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/107174
حسینی، میرعبداله (1386) کتاب "آثار ترتیبات تجاری ترجیحی در بین کشورهای عضو اکو بر توسعه تجارت ایران"، موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، تهران: انتشارات چاپ و نشر بازرگانی.
حسینی، میرعبداله و هومن تقی (1386)، «مطالعه تطبیقی شاخص‌های اقتصاد کلان بین‌الملل اکو در فرآیند منطقه‌گرایی». دانش‌و توسعه، تابستان، شماره 20، دوره 6، صص. 11-42. قابل‌دسترسی: https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1135138
حسینی، میرعبداله (1403). موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و ترکیه: آسیب‌های کوتاه‌مدت و فرصت‌های بلندمدت در صنایع کارخانه‌ای (گزارش پژوهشی)، موسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی، تهران، مرداد ماه، 50 ص.
حسینی، میرعبداله، مرادپور، فرزاد و خلیلی اصل، مریم (1405). امکان‌سنجی توسعه همکاری‌ و تجارت ایران با کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس: مورد صنایع کارخانه‌ای. مجلس و راهبرد، 33 (126)، 135-173.doi: 10.22034/mr.2025.17305.5927
حسینی، میرعبداله؛ عابدین مقانکی، محمد رضا و زاهدطلبان,علی (1402). همگرایی اقتصادی- تجاری منطقه ای میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا.  بررسی‌های بازرگانی، 21(22) 1-32. doi: 10.22034/bs.2023.1987778.2724
حسینی، میرعبداله؛ مرادی حقیقی، فائزه و رحمانی، میترا . (1403). توسعة همکاری و تجارت ایران با کشورهای عضو گروه 8(D8)، مطالعات کشورها، 2(3) 407-447. doi: 10.22059/jcountst.2023.365618.1072
حسینی، میرعبداله و بهرام امیراحمدیان (1403)، «یکپارچگی اقتصادی و تجاری سازمان همکاری اقتصادی اکو و ایران»، مطالعات کشورها، 2(1)، صص. 34-1. doi: 10.22059/jcountst.2023.364807.1063
مرادی حقیقی، فائزه، میرعبداله حسینی‌و مهران نصیرزاد (1402)، «منطقه‌گرایی ایران‌ با سازمان همکاری شانگهای‌ در مقایسه با اتحادیه اقتصادی اوراسیا»، مطالعات ‌اقتصاد سیاسی بین‌الملل، 6(1)، صص.287-257 .doi: 10.22126/ipes.2023.8578.1531
راسخی، سعید و میرعبداله حسینی (1396)، «ارزیابی همگرایی اقتصادی منطقه‌ای حوزه ی دریای خزر». مطالعات اوراسیای مرکزی، بهار و تابستان، دوره 10، شماره 1، صص. 67-83، قابل دسترس در: https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1255349
عزتی، عزت‌الله، رشاد، فرزانه؛ یزدان‌پناه‌درو، کیومرث (1403). جایگاه ژئواستراتژیک ایران و پیامده‌های ژئوپلیتیک آن در منطقه (مطالعه موردی جنوب‌غرب آسیا). فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی‌منطقه‌ای)، 14 (55)، 554 – 53 . DOI: 10.22034/jgeoq.2024.422600.4075
رئیسی‌نژاد، آرش (1400). قدرت‌ ژئواکونومیک‌ راه ابریشم ‌نوین: سرمایه‌گذاری در کمربند و جاده ‌و چرخش در موازنه قوای‌ جهانی، فصلنامه‌ سیاست‌ خارجی، سال 35، شماره 1، بهار، صص 53-82. . https://manuscript.isc.ac/Inventory/8/1279479.htm
مختاری ‌هشی، حسین (1397). تبیین مفهوم ژئواکونومی (اقتصادژئوپلیتیکی) و توصیه‌هایی برای ‌ایران، فصلنامه ‌ژئوپلیتیک، 14(50)، تابستان، صص: 56-82. https://journal.iag.ir/article_73813.html
Blackwill, Robert D.; Harris, Jennifer (2016). War by Other Means: Geoeconomics and Statecraft (1 ed.). Cambridge, MA: Belknap Press. p. 20.
Bozorgy, Vahidu Mir-Abdollah Hosseini (2002), “Iran’s Regional Partners and the Possibility of Forming a Central Core for Regional Economic Integration,” Journal of Business Research, 23(6), pp. 1-37.
Chatham House. "What is Geoeconomics" (PDF). Chatham House. Chatham House. Retrieved 9 August 2020.
Clinton, Hillary (2011), “Economic Statecraft”, Speech delivered at the Economic Club of NewYork, October 14, 2011.
Ezzati, E., Rashad, F., Yazdan Panah Daro, K. (2024). Iran's Geostrategic Position and Its Geopolitical Consequences in the Region (Case Study: Southwest Asia). Geography (Regional Planning), 14(55),533-554.
Farrell, Henry; Newman, Abraham L. (2019). Weaponized Interdependence: How Global Economic Networks Shape State Coercion, International Security. July 29, 44(1): 42-79.
Fujita, M. and Mori, T. (2005). Frontiers of the New Economic Geography, Institute of Developing Economics, Kyoto University.
Hosseini M, Amirahmadian B. (2024). “Economic and commercial integration of the ECO and Iran; 2001-2022”. Countries Studies. 2(1): 1-34.
Hosseini, Mir Abdollah and Hooman Taghi (2007), “A Comparative Study of International Macroeconomic Indicators (ECO) in the Process of Regionalization.” Knowledge and Development, Summer, No. 20, Volume 6, pp. 11-42.
Hosseini, Mir Abdollah, Moradpour, Farzad and Khalili Asl, Maryam (2026). Feasibility study of Iran's cooperation and trade development with the Gulf Cooperation Council countries: The case of manufacturing industries. Parliament and Strategy e11254 Doi: 10.22034/mr.2025.17305.5927
Hosseini, Mir Abdollah (2024). Iran-Turkey Free Trade Agreement: Short-term Damages and Long-term Opportunities in Manufacturing Industries (Research Report), Institute of Business Studies and Research, Tehran, August, 50 p.
Hosseini, Mir Abdollah; Moradi Haghighi, Faezeh and Rahmani, Mitra. (2024). Development of Iran's cooperation and trade with the member countries of the 8D Group. Country Studies 2(3), 407-447. Doi: 10.22059/jcountst.2023.365618.1072
Hosseini, Mir Abdollah; Abedin Moghanaki, Mohammad Reza and Zahedtalban, Ali (2023). Regional Economic-Trade Convergence between Iran and the Eurasian Economic Union. Business Reviews, 21(122), 1-32. Doi: 10.22034/bs.2023.1987778.2724
Hosseini, Mir Abdollah (2007) The effects of preferential trade arrangements among ECO member countries on the development of Iranian trade, Institute of Business Studies and Research, Tehran: Business Printing and Publishing
IMF (1998-2023). Direction of Trade Statistics Year book. Washington: International Monetary Fund Publications. (http://www.imf.org).
Krugman, P (1991). Geography and Trade, Cambridge (MA): MIT Press.
Krugman, P.; Obstfeld, M. and MELITS, M.J. (2011). International Economics: Theory and Policy, Addison-Wesley, 9th Edition.
Luttwak, Edward N. (1990). “From Geopolitics to Geo-Economics: Logic of Conflict, Grammar of Commerce”. The National Interest (20): 17-23.
Luttwak, Edward N. (1999). Turbo-capitalism: winners and losers in the global economy (1st U.S. ed.). New York: HarperCollinsPublishers.
Mandelbaum, Michael (2014), The Road to Global Prosperity (New York: Simon and Schuster, 2014), xvi– xvii.
Mokhtari-Hashi, Hossein (2018). Explanation of the concept of geoeconomics (geopolitical economics) and recommendations for Iran, Geopolitics Quarterly, 14(50), Summer, pp. 56-82.
Nixon, Richard (January 15, 1992). Seize the Moment: America's Challenge in a One-superpower World (First ed.). Simon & Schuster.
Raisi-Nejad, Arash (2021). The Geoeconomic Power of the New Silk Road: Investment in the Belt and Road and the Shift in the Global Balance of Power, Foreign Policy Quarterly, Year 35, Issue 1, Spring, pp. 53-82.
Rasekhi, Saeed and Mir Abdollah Hosseini (2017), “Assessing Regional Economic Convergence in the Caspian Sea Basin.” Central Eurasian Studies, Spring and Summer, Volume 10, Issue 1, pp. 67-83.
Sparke, Matthew (2000), Excavating the Future in Cascadia: Geoeconomics and the Imagined Geographies of a Cross-Border Region. BC Studies, autumn 2000. ProQuest Education Journals.
UNCTAD (2015-2023), Hand Book of International Trade and Development Statistics. http://www.UNCTAD.Org.
UNIDO (2015-2023). Competitive Industrial Performance Report 2014, 2016, Working Paper.
Von Thunen's (1826) model emphasizes transport costs' influence on agricultural land use and pricing. https://www.academia.edu/121092301/Agricultural_location_theory_von_Thunens_contribution_to_economic_geography
United Nations Industrial Development Organization (UNIDO) (2016-2023). Industrial Development Report 2016-2023, Edward Elgar (EE) Publishing.
UNIDO (2015-2023). International Yearbook of Industrial Statistics (IYIS), Edward Elgar Publishing.